Pierwszy polski zwolennik teorii względności


August_Witkowski

Witkowski w roku 1905. W tym samym roku stwierdził o Einsteinie: „Narodził się nowy Kopernik!”.

Jeżeli wierzyć przekazom, był bodajże pierwszym fizykiem, który zauważył znaczenie szczególnej teorii względności A. Einsteina. Był jednym z uczestników pierwszego polskiego towarzystwa filozoficznego. Czy wiecie o kogo chodzi? Jeśli nadal nie, to znaczy, że najwyższy czas przypomnieć postać wybitnego polskiego uczonego, którego 100 rocznica śmierci minęła  w styczniu tego roku. Tą nieco tajemniczą postacią jest August Witkowski (1854-1913), urodzony w Brodach i wykształcony we Lwowie. Witkowski studiował również przez dwa lata w Berlinie u Gustava Kirchhoffa a następnie przez rok w Glasgow u Williama Thomsona (Lorda Kelvina). Po pracy w lwowskiej Szkole Politechnicznej w 1888 został powołany do Krakowa na UJ, aby objąć katedrę fizyki po tragicznie zmarłym Zygmuncie Wróblewskim.

Witkowski zasłynął jako doskonały eksperymentator, napisał również znaczące prace z zakresu fizyki teoretycznej. Był również inicjatorem budowy nowoczesnego gmachu dla Zakładu Fizyki UJ,  noszącego dziś nazwę Collegium Witkowskiego. Warto dodać, że w owych czasach był to jedyny polski nowoczesny instytut fizyczny.

Nas interesuje jednak bardziej filozoficzna strona działalności Witkowskiego, która nie doczekała się uwiecznienia w ramach Encyklopedii Filozofii Polskiej. Czas więc nadrobić straty.

Witkowskiego można zaliczyć do grona fizyków, którzy poruszali na marginesie swych rozważań pewne problemy filozoficzne. Głównym problemem, który interesował Witkowskiego była kwestia statusu metodologicznego pojęcia eteru. Przypomnijmy, że to pojęcie miało opisywać hipotetyczny ośrodek, w którym rozchodzą się fale elektromagnetyczne, gdy poruszają się np. w próżni. Próby zbadania własności tego ośrodka prowadziły jednak do paradoksalnych wyników, co zmuszało do postawienia głębszych, filozoficznych pytań odnośnie pojęcia eteru.

Witkowski w swej pracy napisanej jeszcze we Lwowie O nowych poglądach w teorii światła (1887) uznawał jeszcze istnienie wspomnianego eteru:

„Jest zasadniczym przypuszczeniem w teorii światła, że istnieje tzw. eter powszechny; na przypuszczenie to wszyscy się godzą i graniczy ono niemal z pewnością”.

W późniejszych latach Witkowski zaczął dostrzegać coraz większe trudności związane z koncepcją eteru (m.in. pod wpływem negatywnych wyników doświadczenia Michelsona-Morleya). Związał się wówczas z sekcją filozoficzną Polskiego Towarzystwa Przyrodników im. Kopernika, wygłosił tam m.in. odczyt o zasadach fizyki w 1900 r. Szczególnie interesujący jest jego odczyt Eter (1903) w którym rolę wspomnianego pojęcia ujmował następująco:

„jak pojęcie materii jest wyrazem naszego doświadczenia zewnętrznego, zmysłowego, tak pojęcie eteru należy uważać jako wyraz naszych doświadczeń wewnętrznych, intelektualnych; eter jest białą tablicą, na której umysł kreśli barwny obraz wzajemnych stosunków między ciałami”.

Powyższy cytat ukazuje interesujące rozwiązanie przyjęte przez Witkowskiego, który uznał że eter ma jedynie charakter epistemologiczny. Jest potrzebny dla naszego umysłu, aby ująć i zrozumieć zjawiska. Eter nie jest więc realnym składnikiem rzeczywistości fizycznej, a jedynie pewnym środkiem pomocniczym umysłu.

Odrzucenie koncepcji eteru jako obiektu fizycznego było doskonałym wprowadzeniem do przyjęcia szczególnej teorii względności (STW) Alberta Einsteina. Praca z tą teorią została przesłana do redakcji Annalen der Physik w czerwcu 1905 r., a ukazała się drukiem 26 września. Już kilka tygodni później, wczesną jesienią o tej pracy dyskutowano w Berlinie (M. Planck), w Würzburgu (W. Wien) oraz w Krakowie, gdzie zainteresował się nią Witkowski. Sprawę znamy z relacji S. Lorii, asystenta Witkowskiego, któremu przełożony polecił przestudiować wspomnianą pracę i zreferować na seminarium. Witkowski opatrzył to polecenie znamiennym, entuzjastycznym komentarzem: „Narodził się nowy Kopernik!”.

Witkowski stał się również pierwszym polskim propagatorem STW, wygłaszając wykład otwarty na specjalnym posiedzeniu Akademii Umiejętności w Krakowie 22 maja 1909 r.

Dokonania filozoficzne Witkowskiego nie są może bardzo obszerne, ale jako pierwszy uchwycił jedną z najważniejszych idei XX wiecznej filozofii przyrody, należy mu się więc zasłużona pamięć.

Dla zainteresowanych:

Zapis odczytu Witkowskiego, który jest pierwszą próbą popularyzacji STW na ziemiach polskich można odnaleźć w Roczniku Akademii Umiejętności ze zbiorów Federacji Bibliotek Cyfrowych (plik PDF, strony 133-160 oryginału).

Grobowiec Witkowskiego znajduje się na Cmentarzu Rakowickim w Krakowie, w kwaterze Ł, rząd płn (po lewej Szembeków). Warto dodać, że Witkowski w czasie swego pobytu w Krakowie mieszkał u stóp Wawelu przy ul. Bernardyńskiej nr 13.


 

Literatura:

P. Polak, Augusta Witkowskiego filozoficzna droga do fizyki relatywistycznej, „Studia z Filozofii Polskiej”, 8 (2013), s. 137-158.

Reklamy

Dodaj komentarz

Filed under Bernardyńska, filozofia nauki, filozofia przyrody, XIX wiek, XX wiek

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Google+

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj / Zmień )

Connecting to %s