Monthly Archives: Grudzień 2014

Ludwig Wittgenstein w Krakowie

Kraków i rozwój filozofii analitycznej

Ludwig Wittgenstein 1910 (Wikimedia, domena publiczna)

Ludwig Wittgenstein w roku 1910 (Wikimedia, domena publiczna)

Ludwig Wittgenstein – jeden z najważniejszych filozofów analitycznych XX wieku miał w swym  życiorysie interesujący epizod związany z Krakowem. O sprawie wiedzą doskonale pasjonaci filozofii Wittgensteina, ale z pewnością warto przypomnieć ją szerszemu kręgowi zainteresowanych. Warto też uporządkować krążące w różnych miejscach informacje, nie zawsze spójne ze sobą.

Okazja jest ważka, ponieważ w tym roku mija dokładnie 100 rocznica pobytu tego filozofa w mieście nad Wisłą. Historia mogła by zakrawać na historyczną błahostkę gdyby nie to, że wówczas zaczęły powstawać podstawy najsłynniejszego dzieła Wittgensteina – Tractatus logico-philosophicus (1922).

Pobyt Wittgensteina w Krakowie związany jest z wybuchem I wojny światowej. Już 7 sierpnia 1914 r. zaciągnął się na ochotnika do wojska. Biografowie zgodnie twierdzą, że powodem zaciągnięcia się do wojska nie były motywy patriotyczne, ale chęć przeżycia jakiś przełomowych, fatalistycznych wydarzeń. Z tym wydarzeniem wiąże się początek działalności pamiętnikarskiej wybitnego filozofa. Jako pierwszy wpis, pod datą 9 sierpnia 1914 r. odnoszący się do wydarzeń sprzed dwóch dni (7.08.1914) głosi:

„zostałem […] przydzielony do 2 Regimentu Artylerii Fortecznej w Krakowie”

W ten sposób 19 sierpnia Wittgenstein znalazł się w Festung Krakau w mieście zmienionym w drugą co do wielkości fortecę c.k. monarchii. Pojawił się tu nie jako filozof, a żołnierz-ochotnik Mährisch-Galizisches Festungsartillerie Regiment „Freiherr von Beschi“ Nr. 2 (FsAR2) (zob. awers i rewers karty mobilizacyjnej). Zamiast filozofii główną rolę odgrywać miały śmiercionośne działa i karabiny maszynowe…

Wittgenstein od 14 sierpnia służył w specjalnym oddziale na kanonierce S.M.S. Goplana jako operator reflektora. Goplana była adaptowanym (opancerzonym i uzbrojonym) statkiem pasażerskim (tu znajdziecie więcej informacji o statku).

 

Goplana z załogą (C) http://ub.meduniwien.ac.at

Goplana z załogą (C) http://ub.meduniwien.ac.at

Służył więc w noszącej dumną nazwę Cesarsko-królewskiej Flotylli Wiślanej (K.u.k. Weichselflottille).

Goplana i dwa inne statki zacumowane pod Wawelem (C) http://ub.meduniwien.ac.at

Goplana i dwa inne statki zacumowane pod Wawelem (C) http://ub.meduniwien.ac.at

Trawił czas na patrolach Wisły (zapuszczając się w okolice Sandomierza). Uciążliwości życia wśród prostych żołnierzy oraz … trudy patroli skłaniały Wittgensteina do pisania pamiętników, które podzielił na część filozoficzną oraz sekretną (kodowaną). Rozmyślania i pisanie stały się dla niego rodzajem ucieczki od przygnębiającej rzeczywistości frontowej, nie było jednak łatwo je spisywać pośród różnych przeciwności. W sierpniu front zbliżył się w okolice patrolowane przez Goplanę i załoga przeżywała wiele ciężkich chwil.

Cesarsko-królewska Flotylla Wiślana pod Wawelem w 1915 r.

Cesarsko-królewska Flotylla Wiślana pod Wawelem w 1915 r.

Po kilku miesiącach nastąpił zwrot we frontowej rutynie, który tak opisuje W. Sady:

„W grudniu los uwolnił go od towarzystwa „tej kupy kanalii”, jak w zapiskach określał prostych żołnierzy: odkrywszy jego wykształcenie matematyczne przeniesiono go do pracy w warsztatach artyleryjskich w Krakowie.”

Zmiana ta – według pamiętników filozofa – nastąpiła 9 grudnia 1914 r. Była ona pełni uzasadniona – Wittgenstein posiadał bowiem wyższe wykształcenie techniczne, które zdobył na słynnej politechnice w Charlottenburgu (obecnie Berlin) oraz na uniwersytecie w Manchesterze. W związku z pracą w charakterze inżyniera Wittgenstein otrzymał własny pokój (nie ma jednak żadnych bliższych informacji na ten temat), dający lepsze możliwości pracy intelektualnej, ale nowa praca absorbowała go bardziej od służby na statku i nie dawała już tyle okazji do filozoficznych rozważań. Wkrótce Wittgenstein został adiutantem Oskara Gürtha i pochłaniała go praca biurowa.

Dość powiedzieć, że po trudach życia na statku wojskowym w zachwyt wprawiła go sama możliwość spania w normalnym łóżku we własnym pokoju. Dzięki temu zbliżający się front i zima nie były już dla niego tak straszne. Warto nadmienić, że podczas służby na „Goplanie” powstały fragmenty, które weszły bez większych zmian do późniejszego Traktatu (np. rozważania o mechanice (6.341-6.343).

Rozmowa o Principiach Russella w Festung Krakau

Z frontu i z Krakowa Wittgenstein korespondował ze słynnymi literatami i myślicielami. Zachowała się nawet korespondencja z Russellem. Co zaskakujące brytyjski filozof polecił Wittgensteinowi spotkanie z pewnym krakowskim intelektualistą. Zmiana zajęcia ułatwiła Wittgensteinowi to spotkanie, którego zresztą był bardzo ciekaw.

Cytuję fragment listu Russella za J. Bremerem (s. 14):

Jeśli masz na to czas, to powinieneś w Krakowie odwiedzić samotnego, starego logika – Szczepańska 11. Studiował on Principia Mathematica a prawdopodobnie nie zna nikogo, kto zajmuje się nowoczesną logiką. Sprawi mu to wielką radość, jeśli będzie cię mógł zobaczyć.

Jak widać ówczesny Kraków mimo wojennych warunków przedstawiał interesujący pejzaż filozoficzny. Wspomniany przez Russella „stary logik” – Michał Dziewicki – był lektorem języka angielskiego na UJ oraz filozofem, pisarzem i tłumaczem. Bliższe informacje o tej postaci znaleźć można w cytowanej pracy Bremera. Niestety niewiele wiadomo o temacie rozmów myślicieli.

Rosjanie się wycofują, Wittgenstein wyjeżdża na front

Warto wspomnieć, że Wittgenstein doznał w Krakowie wypadku – naprawiana armata została rozerwana raniąc go (zdjęcie armaty znajduje się w Wittgenstein Archive Cambridge nr 0526). W maju 1915 r. ofensywa na froncie wschodnim odepchnęła wojska rosyjskie daleko na wschód. W wyniku tego Wittgenstein został przeniesiony wraz z warsztatami do Sokala. 21 marca 1916 r. formalnie otrzymał nowy przydział wojskowy do k.u.k. Feldkanonenregiment. Na tym definitywnie kończy się opowieść o krakowskim epizodzie słynnego filozofa. Z zachowanych dokumentów wojskowych dowiedzieć się można wielu szczegółów o Wittgensteinie, jak choćby tego, że mierzył 169 cm. W innym dokumencie z roku 1918 wpisano krótką charakterystykę: „bardzo inteligentny (sehr intelligent)”, dobry kompan (guter Kamerad) ale podkreślono to, że jest „wspaniale waleczny (hervorragend tapfer)” .

Goplana pod Wawelem, w sercu Festung Krakau (C) http://ub.meduniwien.ac.at

Goplana pod Wawelem, w sercu Festung Krakau (C) http://ub.meduniwien.ac.at

Niewiele wiadomo o dokładnych miejscach pobytu Wittgensteina w Krakowie. Swój adres określił jako „K. u. K. Artillerie der Festung Krakau, Autodetachment “Oblt Gürth” Feldpost No 186”. Zatem były to jakieś warsztaty samochodowe.  Czy możliwe by chodziło o warsztaty w Celestacie przy ul. Lubicz?

Jeszcze jedne, mniej znane warsztaty - krakowski Celestat zamieniony na warsztaty twierdzy Kraków. Czy w tych warsztatach samochodowych mógł służyć przez pewien czas LW? (C) fotopolska.eu

Jeszcze jedne, mniej znane warsztaty – krakowski Celestat zamieniony na warsztaty twierdzy Kraków. Czy w tych warsztatach samochodowych mógł służyć przez pewien czas LW? (C) fotopolska.eu

Korespondencja Dziewickiego z 7 czerwca 1915 r. kierowana była natomiast na adres „Militär-Ingenieur, Fabryka Zeleneskiego/Zielienewski Grzegórzki” co wskazuje na nieistniejącą już słynną fabrykę Zieleniewskiego (zob. miejsce i pozostałości fabryki).

Fabryka Zieleniewskiego w Krakowie, rok 1928 (w czasie I wojny warsztaty twierdzy). Dzięki uprzejmości Narodowego Archiwum Cyfrowego (C) nac.gov.pl

Fabryka Zieleniewskiego w Krakowie, rok 1928 (w czasie I wojny warsztaty twierdzy). Dzięki uprzejmości Narodowego Archiwum Cyfrowego (C) nac.gov.pl

Źródła:

  1. Militärlaufbahn Ludwig Wittgenstein (KA, PERS GBBL WIEN 1889 KT. 1257) – Austriackie Archiwum Państwowe.
  2. Ludwig Wittgenstein, Tractatus logico-philosophicus (1922). Wersja elektroniczna z Projektu Gutenberg: http://www.gutenberg.org/files/5740/5740-pdf.pdf
  3. Ludwig Wittgenstein, Dzienniki 1914-1916, tłum. M. Poręba, Wydawnictwo Spacja, Warszawa 1999.
  4. Korespondencja Frege-Wittgenstein (Deutsch/English).
  5. Korespondencja Ludwiga von Fickera w tym korespondencja z L. Wittgensteinem (Deutsch).

Literatura:

  1. Wojciech Sady, Wittgenstein: Życie 1889-1918 (tekst powstał z połączenia rozdziału książki: Wojciech Sady, Wittgenstein. Życie i dzieło, Daimonion, Lublin 1993 i tekstów z Wprowadzenia do: Ludwig Wittgenstein, Uwagi o religii i etyce, Znak, Kraków 1995).
  2. Wittgnestein’s Chronology.
  3. Józef Bremer, Ludwig Wittgenstein – Michał Dziewicki, czyli „genialny młody człowiek” spotyka „miłego starszego pana” [w:] Ludwig Wittgenstein : „przydzielony do Krakowa” = „Krakau zugeteilt”, red. Józef Bremer, Josef Rothhaupt, Wyższa Szkoła Filozoficzno-Pedagogiczna Ignatianum – Wydawnictwo WAM, Kraków  2009.
  4. Wittgenstein’s Tractatus: History and Interpretation, red. Peter Sullivan,Michael Potter (frgm. zob. na Google Books).

 

ResearchBlogging.org

Michael Potter (2013). Wittgenstein’s pre-Tractatus manuscripts: a new apparaisal Wittgenstein’s Tractatus: History and Interpretation, 13-39 DOI: 10.1093/acprof:oso/9780199665785.003.0002

Reklamy

Dodaj komentarz

Filed under filozofia analityczna, XX wiek