Fizyk, alpinista, romantyk nauki (Marian Smoluchowski)


5 września 2017 r. mija dokładnie 100. lat od zgonu jednego z najwybitniejszych polskich fizyków – Mariana Smoluchowskiego. Zmarł w pełni sił twórczych złożony chorobą zakaźną. To jedna z największych strat, jakie poniosła nauka polska w czasie I wojny światowej.

Dlaczego przypominam tutaj fizyka? Smoluchowski był bowiem nie tylko wybitnym fizykiem, ale i wybitnym przedstawicielem filozofujących fizyków.

marian_smoluchowski_polish_physicist

Smoluchowski urodził się w Vorderbrühl w Austrii w polskiej rodzinie urzędników C.K. monarchii, a pierwsze 27 lat spędził w Wiedniu, gdzie ukończył z wyróżnieniem prestiżowe Theresianum, a następnie słynny Uniwersytet Wiedeński. To właśnie tam kształtowały się poglądy Smoluchowskiego na fizykę (Boltzmann, F.S. Exner), jak i na filozofię. W Wiedniu powstała pierwsza rozprawka filozoficzna Smoluchowskiego Vortrag im Philosophischen Seminar 1893/1894 prezentowana na seminarium Timmermansa i wysoko przez niego oceniona. W Wiedniu też Smoluchowski krytycznie nastawił się do antyteoretycznego empiriokrytycyzmu Ernsta Macha. To właśnie tam, mają swe źródła jego poglądy na naukę, które określał mianem „romantyzmu naukowego”.

Ze środowiskiem krakowskim nawiązał współpracę od pierwszych lat XX wieku, a poddane badaniom jego rękopisy (np. O teoryach elektryczności) ujawniają, że znalazł zrozumienie i uznanie wśród krakowskich filozofujących uczonych (więcej na ten temat zob. artykuł Rękopisy Mariana Smoluchowskiego – ważne źródło do studiów nad filozofią w nauce). Z Krakowem związały w późniejszych latach również więzy rodzinne.

przed_coll_olszewskiego

Marian Smoluchowski i Tadeusz Zakrzewski (szwagrowie) u wylotu ulicy Wiślnej (w tle Collegium Olszewskiego).

W maju 1913 r., po śmierci Augusta Witkowskiego, Smoluchowski objął katedrę fizyki doświadczalnej Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie. Swój wykład inauguracyjny O metodach fizyki doświadczalnej poświęcił bardzo interesującym kwestiom związanym z metodologią fizyki – to ważny wkład do polskiej refleksji nad nauką w początkach XX wieku.

Okres krakowski był bardzo trudny, bo przypadał na lata I wojny światowej. Tutaj powstały jednak tak ważne prace jak podręcznik do fizyki wydany w serii o specyficznym tytule Poradnik dla samouków. Smoluchowski mimo wyjątkowo niesprzyjających warunków nie tylko nie zaprzestał działalności naukowej, to dodatkowo podejmował nowe obowiązki, jak np. prace przy organizacji Akademii Górniczej (obecnie: Akademia Górniczo-Hutnicza).

W ostatnim roku życia Smoluchowski wygłosił niezwykle interesujący referat w Towarzystwie Filozoficznym w Krakowie poświęcony obiektywistycznej koncepcji przypadku w fizyce. Uwagi o roli przypadku we fizyce jest jednym z ważniejszych tekstów z polskiej filozofii przyrody przed II wojną światową. Zresztą do dziś do rozważań Smoluchowskiego odwołujemy się nadal bardzo często (zob. np. M. Heller, Filozofia przypadku. Kosmiczna fuga z codą, Kraków: CCPress [wiele wydań]).

minich

O dokonaniach Smoluchowskiego z zakresu fizyki napisano już całe książki. Trudno napisać tu także o jego innej pasji – o górach. Zainteresowanych odsyłam przede wszystkim do książki Armina Teskego, Marian Smoluchowski. Życie i twórczość, Kraków 1955.

Warto przeczytać również:

  • Adam Strzałkowski: Naukowe dziedzictwo Mariana Smoluchowskiego, Zwoje 2/35, 2003
  • Paweł F. Góra: Fluktuacje wokół nas: Dziedzictwo Mariana Smoluchowskiego, Zwoje 2/35, 2003
  • Ewa Wyka: Marian Smoluchowski we wspomnieniach bliskich i przyjaciół, Zwoje 2/35, 2003
  • Kazimierz Grotowski: Marian Smoluchowski – taternik i narciarz, Zwoje 2/35, 2003
  • Zofia Gołąb-Meyer: Marian Smoluchowski o kobietach w naukach ścisłych, Zwoje 2/35, 2003

Dla zainteresowanych: Smoluchowski mieszkał w Krakowie przy ul. Studenckiej 27.

Co ważne – blisko mieszkał również inny doskonały fizyk i filozof – Władysław Natanson… to jednak temat na inną opowieść.

 

Reklamy

Dodaj komentarz

Filed under Uncategorized

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Google+

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj / Zmień )

Connecting to %s